روانشناسی مُدرن

از حضرت پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ روایت شده است كه: «خدای ـ تعالی ـ فرمود: هر كه اهانت برساند به یكی از دوستان من، پس كمر به مبارزه‌ی با من بسته است».1

و در حدیث دیگر از آن سرور منقول است كه: «پروردگار عالم ـ جل شأنه ـ فرمود: به تحقیق كه با من جنگ كرده است هر كه ذلیل كند یكی از بندگان مؤمن مرا».2

و از حضرت امام جعفر صادق ـ علیه السّلام ـ مروی است كه: «هر كه پست و حقیر كند مؤمنی را ـ خواه مسكین باشد و خواه غیر مسكین ـ خدای ـ تعالی ـ باز نمی‌ایستد از پست كردن و دشمنی او، تا رجوع كند از آنچه به آن مؤمن كرده است.»3 و احادیث در این خصوص بسیار است.

و افلاطون گفت:

تمام طلاهای روی زمین و زیر زمین به قدر یک فضیلت اخلاقی ارزش ندارد

1ـ شهرها بر مردم تنگ نباشد، لکن اخلاق و خویهای بدِ ایشان جای را بر آنان تنگ می‌نماید.(اخلاق روحی)

2ـ ملّتهایِ جهان با داشتنِ خوی‌های نیک، دوام کنند و با نداشتن آن نابود گردند.(اخلاق روحی)

3ـ دینِ فیلسوف عبارت از علم و اخلاق است و بالاترین مقصدی که او به وسیله‌ی این دو صفت می‌خواهد برسد، شبیه کردنِ خویش است به الوهیت یعنی به ذاتِ خیرِ مطلق.(افلاطون)

4ـ اصلِ بزرگ و مبنای همه‌ی فضلیتها و همه‌ی قیمتها این است که مرد قادر است آرزوهای خود را ترک نماید و بر ضدّ تمایلات خود رفتار و فقط آن چیز را تعقیب کند که عقل وی آن را بهتر می‌شمارد.(جون سوک)

5ـ از اسارتِ گناه آزاد شدن برای زیستن در عدالت، بالاترین سودی است که مرد را فضیلت می‌دهد.(کانت)

6ـ پیروزی قطعی همیشه بهره‌ی آن ملّتی خواد بود که از حیثِ اخلاق کاملتر است. من در زیر کلمه مکارم اخلاق قدرت فداکاری و عشق و وظیفه را می فهمم. (ارنست رنان)

7ـ اخلاق حقیقی، مستقل از هرگونه مذهب است. با این که هر مذهبی آن را تصدیق و از آن رو آن را حمایت می‌کند.(شو پنهاور)

8ـ رسالتِ انبیاء جز دعوت به اخلاق فاضله بر اساس خداپرستی چیز دیگری نیست.(عبدالفتاح طباره)

9ـ اخلاق یکی از بزرگترین قوای محرکه جهان است و در کمالِ تظاهرات خود طبیعت انسانی را در عالی ترین شکل آن مجسّم می سازد. (اسمایلز)

10ـ کسی که اخلاق ندارد، انسان نیست و جزء اشیاء است. (شامفور)

11ـ به اخلاقِ فاضله از علوم و صنایع محتاج‌تر هستیم.(غلول پاشا)

12ـ اصیل بودن، سعادتمندی است ولی بهتر آن است که اخلاق ما نوعی باشد که احتیاج به پرستش از اصل نباشد.(لابرویر)

13ـ به هر کس که بخواهد موفق شود، می‌گویم: اخلاق نیک را در خود پرورش ده. (البرهو برد)

14ـ همه جا عده‌ی زیادی را مشاهده می‌کنم که در کارها شکست خورده و در هیئت اجتماع پست و حقیر شده‌اند؛ در میدان زندگی سرشکسته و اندوهگین و پریشان قدم برمی‌دارند این مسائل علتی جز این ندارد که قدر و قیمت اخلاق نیک را ندانسته‌اند.(ماردن)

15ـ صاحبان اخلاق، روح جامعه‌ی خود هستند.(امرسون)

16ـ آنچه کشور را رفعت و عظمت و قوت می‌بخشد و بر قدرت مادی آن می‌افزاید، اخلاق است که مبدأ فرمانروایی و اساس عظمت و تاج ریاست و تخت سلطنت و قوّت است.(تایمز)

17ـ اخلاق خوب اختصاص به طبقه ای ندارد و در هر طبقه و صنفی پیدا شود، مورد احترام واقع می گردد.(اسمایلز)

18ـ ارزش اخلاقی قوّه‌ای است که به توفیق مادی مدد رساند و آن کس که از اخلاق نیکو بهره ندارد سرچشمه‌های ناکامی را در خود می پرورداند.(دکتر پوشه)

19ـ رهبری که بر مجموعه قوای شما حکومت تواند کرد، وجدان اخلاقی شما خواهد بود.(والدی)

20ـ بزرگ ترین سرمایه‌ی انسان، توانگری نیست، بلکه خوی و اخلاق خوش است.(پوشه)
بد اخلاق

21ـ برای آن که جهان را فرمانبردار خویش سازید، باید بر آدمیان تسلط یابید و آن گاه بر مردم مسلّط آیید که بر نفس خویش حکومت کنید و زمانی حاکم نفسِ خویش شوید که اخلاق نیک را در خود بپرورید.(پوشه)

22ـ پاره‌ای از ملل کوچک جهان با وجود این که از علوم و معارف بی بهره بودند، نه تنها در نتیجه ی فضایل اخلاقی و معنوی سعادت خود رافراهم کردند، بلکه سرمشق سایر ملل جهان شدند.(روسو)

23ـ مردی که اخلاق نیک دارد، هرگز تنها نمی‌ماند، زیرا همیشه دوستانی برای خود پیدا می‌کند.(کنفوسیوس)

24ـ تمام سرمایه‌ی فکری و دانش باید تسلیم یک عظمت اخلاقی و روحی گردد وگرنه دانش مانندرودی خواهد بود که نتوانسته خط سیرِ خود را بپیماید و به دریا بریزدو با وضعی اسف آور در صحرا توی ریگزارها فرو رفته باشد.(موریس مترلینگ)

25ـ مردی که دارای عزم نیرومند و اخلاقی متین است، هرگز فضیلت اخلاقی خود را فدای هوس های زندگی نمی‌کند. آری مردانی در این جهان زندگی کرده‌اند که برای تکمیل و حفظ فضایل اخلاقی جسم جان خود را فدا ساخته‌اند.(کنفوسیوس)

26ـ اخلاق، نیروی تفکراتی را می‌افزایدو ما بین آدمیان تخم صلح می پاشد و بیشتر از علم و هنر پایه ی حقیقی تمدن است.(دکتر کارل)

27ـ بزرگی و عظمت یک مملکت منوط به وسعت خاک آن نیست بلکه مربوط به اخلاق و روحیات اهالی آن است.(کلبر)

28ـ فضایل اخلاقی نه به امید مکافات و نه از ترس مجازات بلکه برای خاطر صحّت و جمال روح باید اکتساب شود.(افلاطون)

29ـ تمام طلاهای روی زمین و زیر زمین به قدر یک فضیلت اخلاقی ارزش ندارد.(افلاطون)

30ـ فضیلت را با کردار، نه با گفتار پرورش می‌توان داد.(لومینوس)

یَا عَلىّ لاَ تَهتَمّ لِرِزقِ غَد فَاِنَّ كُلَّ غَد یَأتِى رِزْقُهُ.

اى على، غم روزى نخور، هر فردایى روزیش خواهد رسید.

رسول اكرم صلی الله علیه وآله فرمود: «چشم زخم، واقعیت دارد و مرد را در قبر و شتر را در دیگ قرار می‏دهد».1

این سخن، كنایه از این است كه شتر بر اثر چشم ‏زخم، مریض می‏شود و صاحبش از ترس تلف شدنش، او را ذبح می‏كند.

یکی از وسوسه‌های شیطان و فعالیت موجودات بدخواه، ایجاد بدبینی در میان دوستان و اطرافیان است و در این گونه شرایط است که مشکلات بسیاری پیش می‌آید و بدبینی‌ها نیز بیشتر می‌شود و به دنبال آن گرفتاری‌ها و نکبت در زندگی افزایش می یابد.

ابلیس دشمنی بیرونی است و تا پایگاهی در درون نداشته باشد، نمی‌تواند به انسان ضربه بزند.

کار شیطان صدور «سم» به درون انسان است. اگر کسی که می‌خواهد دیگری را با سم از پای درآورد، آن را در جیب شخص بگذارد، تأثیری در وی ندارد یا اگر سم را به او بخوراند و او بالا بیاورد، باز هم اثری ندارد. دستگاه گوارش باید سم را بپذیرد و آن را جذب کند تا پس از ورود به خون، اثر زیانبار خود را به جای بگذارد.

وسوسه‌ها نیز چنین است: هوا، هوس و شهوت رانی‌های گوناگون که رقیق‌ترین و سبک‌ترین آن در جوان ها و سنگین‌ترین آن در سالمندان، به‌صورت حبّ جاه و مقام مشاهده می‌شود، نشانه تأثیر سم است.

واپسین عقبه‌ای که بزرگان سیر و سلوک از آن نجات می‌یابند، «مقام خواهی» یا همین بازی‌هایی است که بسیاری به آن گرفتارند.

اگر کسی از تعاریف و القابی که به او می‌دهند، لذت ببرد، معلوم می‌شود که سم در او اثر کرده است. وجود مبارک امیرمومنان علیه‌السلام در عهدنامه مالک اشتر فرمود: شیطان همواره در پی حلمه است؛ وقتی کسی از تو تعریف می‌کند، باید مواظب باشی، چون در خط مقدم آتش شیطان قرار گرفته‌ای.

کسی که با آبروی مسلمانی معامله می‌کند، از درون آتش می‌گیرد، نه از بیرون. این شخص دیگر شبها خواب ندارد. هر چه قرص خواب بخورد، باز هم به خواب نمی‌رود. هر چه بستر نرم فراهم کند، باز هم خواب ندارد. زمانی انسان بر تشک نرم می‌خوابد، و زمانی این تشک پر از تیغ است. انسان بر روی این تشک به هر طرف بغلتد، تیغ می‌خورد. تیغی که از درون انسان بر می‌خیزد، با قرص خواب بر طرف نمی‌شود.

چه آساید به هر پهلو که گردد کسی کز خار سازد او نهالین

یکی از شاخه های "حسن خلق"، که رابطه‏ها را استوارتر و پیوندها را صمیمى‏تر مى‏سازد، گفتار دلپذیر و شادى‏بخش است. متانت در سخن و ادب در گفتار و زیبایى در کلام، خصلت پاکدلان بى‏کینه است‏و خلق و خوى اولیاء دین. ارزش انسان و جوهره وجودى‏اش را زبان و بیان روشن مى‏سازد:

یکى تحقیر مى‏کند، یکى تشویق. یکى عیبجویى مى‏کند، دیگرى تحسین و تقدیر. یکى ملامت مى‏کند، دیگرى پر و بال مى‏دهد و امید مى‏آفریند.

کدام یک خوبتر است؟

شما خودتان چگونه بیان و زبانى دارید؟ تلخ یا شیرین؟ گزنده یا مرهم گذارنده؟ آیا با دیگران همان‏گونه صحبت مى‏کنید که دوست دارید دیگران‏با شما آنچنان حرف بزنند و خطاب کنند؟

پذیرایى از دیگران، همیشه با غذا و میوه و شیرینى نیست. گاهى پذیرایى، با یک کلام خوب و سخن شایسته است. این اکرام،بالاتر از تغذیه و اطعام است، چرا که گفتار شایسته و زیبا، غذاى روح‏است.

گفتن یک «آفرین‏»، «احسنت‏»، «بارک‏الله‏» مگر چقدر هزینه و خرج‏دارد؟ کسانى هستند که جان مى‏دهند، ولى حاضر نیستند یک کلام ‏تشویق‏آمیز و محبت‏بار بر زبان جارى کنند. بشنویم از رسول‏خدا(ص) که اسوه اخلاق حسنه و الگوى ادب در گفتار و رفتار است که ‏فرموده است:

«من اکرم اخاه المؤمن بکلمة یلطفه بها و فرج عنه کربته لم یزل فى ظل الله‏ الممدود علیه الرحمة ما کان فى ذلک‏».1

هر کس برادر با ایمانش را با گفتن کلامى ملاطفت‏آمیز و غم‏زدا، مورد تکریم قرار دهد، تا وقتى او شادمان است، گوینده آن سخن‏همواره در سایه رحمت گسترده الهى به سر مى‏برد.

کلام تشویقى و آفرین و مرحبا گفتن بر عمل شایسته دیگرى نیز،از این‏گونه صالحات است. باز هم از کلام امام صادق(ع) بشنویم:
پذیرایى از دیگران، همیشه با غذا و میوه و شیرینى نیست. گاهى پذیرایى، با یک کلام خوب و سخن شایسته است. این اکرام،بالاتر از تغذیه و اطعام است، چرا که گفتار شایسته و زیبا، غذاى روح‏است.

«من قال لاخیه المؤمن «مرحبا» کتب الله له مرحبا الى یوم القیامة‏»;2

هر کس به برادر مؤمن خود «مرحبا» بگوید، خداى متعال تا روزقیامت‏براى او مرحبا و آفرین مى‏نویسد.

غیر از پاداش الهى، تاثیرات اجتماعى «خوشگویى‏» در نرم ساختن‏دل ها و جلب عاطفه‏ها و استوار ساختن رابطه‏ها مشهود است. آنکه‏خوش‏سخن باشد، از دیگران نیز کلام نیکو مى‏شنود. «این جهان کوه است‏و فعل ما ندا» و البته که حرف و سخن ما هم در کوهستان زندگی ها انعکاس‏دارد و خوبى آن به خود ما منعکس مى‏شود.

کسى که گفتار مؤدبانه داشته باشد، دیگران نیز با او مؤدبانه سخن‏خواهند گفت. وگرنه ... «کلوخ‏انداز را پاداش، سنگ است‏». از کلام مولاعلى(ع) است که:

«اجملوا فى الخطاب تسمعوا جمیل الجواب‏»;3 زیبا خطاب کنید، تا جواب زیبا بشنوید!...

کیفیت ‏برخورد ما با انسان هاى دیگر، همان نتیجه را به ما ‏برمى‏گرداند. ادب، ادب مى‏آورد و توهین و فحش، بدزبانى و اهانت ‏متقابل را در پى دارد. حال ببین دوست میداری که با تو چگونه رفتار کنند و سخن گویند همانگونه باش با خلق خدا.

چهار گروه كه غیبت از آنها غیبت محسوب نمى شود.

معمولا همه علماى اخلاق و فقهاى بزرگوار، غیبت متجاهر به فسق یعنى كسى كه آشكارا مرتكب گناه مى شود را جزء مستثنیات (افرادی که میشود از آنها غیبت کرد) شمرده اند، و تصریح مى كنند غیبت این گونه اشخاص كه پرده هاى حیا را دریده و آشكارا در برابر چشم مردم مرتكب معصیت مى شوند، غیبت ندارند، و برای اثبات مدعای خویش از روایاتى نیز در این زمینه استفاده کرده اند.